เกลียวท่อ (Pipe Threads: PT/Rc, G/BSPP, NPT)

เกลียวท่อใช้ในงานท่อของไหล ท่อลม ฟิตติ้งไฮดรอลิก และช่องน้ำหล่อเย็นของเครื่องจักรกล แตกต่างจากเกลียวสลักเกลียว (M หรือ UNC) ตรงที่ขนาดระบุของเกลียวท่อ (เช่น 1/2”) ไม่ใช่ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางภายนอกของเกลียว แต่เดิมอ้างอิงจากขนาดรูในของท่อเหล็ก

---

1. การจำแนกตระกูลเกลียวท่อ

เกลียวท่อที่พบบ่อยในงานกลึงกัดและงาน CNC แบ่งออกเป็น 3 ตระกูลหลัก:

สัญลักษณ์เกลียว	มาตรฐานอ้างอิง	มุมฟัน	รูปทรง	การซีลกันรั่วซึม	การใช้งานทั่วไป
PT / Rc / R	ISO 7-1, JIS B 0203, BS 21 (BSPT)	55° (ยอดมน)	เทเปอร์ 1:16	ซีลที่เนื้อเกลียว (ใช้เทปพันเกลียว PTFE หรือน้ำยาทาเกลียว)	ท่อลม ท่อน้ำ ท่อไฮดรอลิกฝั่งเอเชียและยุโรป
G / PF	ISO 228-1, JIS B 0202, BS 2779 (BSPP)	55° (ยอดมน)	ทรงกระบอกตรง	ซีลที่บ่าด้วยโอริง (O-ring) หรือแหวนปะเก็นยาง/ทองแดง	วาล์วลม วาล์วไฮดรอลิก เกจวัดแรงดัน ข้อต่อสวมเร็ว
NPT	ANSI/ASME B1.20.1	60° (ยอดตัด)	เทเปอร์ 1:16	ซีลที่เนื้อเกลียว	มาตรฐานอเมริกา ท่อแก๊ส เครื่องจักรนำเข้าจากสหรัฐฯ

ความหมายของตัวอักษร R, Rc, Rp ในระบบ ISO 7-1:

• R (External taper): เกลียวนอกเทเปอร์ (เกลียวตัวผู้เรียว)
• Rc (Internal taper): เกลียวในเทเปอร์ (เกลียวตัวเมียเรียว)
• Rp (Internal parallel): เกลียวในทรงกระบอกตรง (ใช้คู่กับเกลียวนอก R เทเปอร์)
• ในแบบงานญี่ปุ่นยุคเดิมมักเขียนย่อว่า PT ซึ่งหมายถึงระบบ R และ Rc นี้

---

2. ตารางขนาดเกลียวท่ออังกฤษ/มาตรฐานสากล (PT / Rc / R และ G)

มุมฟัน 55° อัตราเรียวของเกลียว R/Rc เท่ากับ 1:16 (ทำมุม $1^\circ 47' 24''$ กับแนวแกน)

เกลียว R, Rc, Rp และ G ขนาดเดียวกันใช้จำนวนเกลียวต่อนิ้วและขนาดโตที่ระนาบจุดวัดชุดเดียวกัน ต่างกันที่เกลียว R/Rc เรียว ส่วน Rp และ G ตรง ภาพด้านล่างแสดงขนาดทุกตัวในตารางของหัวข้อ 2 และ 3 ด้วยสัญลักษณ์เดียวกับหัวตาราง

2.1 ขนาดพื้นฐาน

ขนาดระบุ	TPI	พิตช์ $P$ (มม.)	โตนอก $d$ (มม.)	โตใน $D_1$ (มม.)
1/16”	28	0.907	7.723	6.561
1/8”	28	0.907	9.728	8.566
1/4”	19	1.337	13.157	11.445
3/8”	19	1.337	16.662	14.950
1/2”	14	1.814	20.955	18.631
3/4”	14	1.814	26.441	24.117
1”	11	2.309	33.249	30.291
1-1/4”	11	2.309	41.910	38.952
1-1/2”	11	2.309	47.803	44.845
2”	11	2.309	59.614	56.656
2-1/2”	11	2.309	75.184	72.226
3”	11	2.309	87.884	84.926
4”	11	2.309	113.030	110.072
5”	11	2.309	138.430	135.472
6”	11	2.309	163.830	160.872

2.2 เกลียวเรียว R/Rc และเกลียวในตรง Rp (ISO 7-1)

ขนาดระบุ	ระยะถึงระนาบจุดวัด $L_g$ (มม.)	เกลียวนอก R ใช้งานได้ขั้นต่ำ $L_u$ (มม.)	พิกัดขนาด Rp ± (มม.)	รูเจาะนำต๊าป Rc (มม.)
1/16”	4.0	6.5	0.071	6.15
1/8”	4.0	6.5	0.071	8.16
1/4”	6.0	9.7	0.104	10.84
3/8”	6.4	10.1	0.104	14.32
1/2”	8.2	13.2	0.142	17.81
3/4”	9.5	14.5	0.142	23.21
1”	10.4	16.8	0.180	29.24
1-1/4”	12.7	19.1	0.180	37.76
1-1/2”	12.7	19.1	0.180	43.65
2”	15.9	23.4	0.180	55.19
2-1/2”	17.5	26.7	0.216	–
3”	20.6	29.8	0.216	–
4”	25.4	35.8	0.216	–
5”	28.6	40.1	0.216	–
6”	28.6	40.1	0.216	–

• ระยะถึงระนาบจุดวัด $L_g$ วัดจากปลายเกลียวนอก R เข้าไปถึงระนาบที่เกลียวมีขนาดตามตาราง 2.1 สำหรับเกลียวใน Rc ระนาบนี้อยู่ที่ผิวหน้าชิ้นงาน
• เกลียวนอก R ใช้งานได้ขั้นต่ำ $L_u$ คือความยาวเกลียวสมบูรณ์ที่เกลียวนอกต้องมีอย่างน้อย เมื่อขนาดเกลียวอยู่ที่ค่าระบุพอดี
• เกลียวใน Rp มีขนาดตามตาราง 2.1 บวกลบด้วยพิกัดในตารางนี้ ใช้คู่กับเกลียวนอก R เรียวเท่านั้น
• รูเจาะนำต๊าป Rc มาตรฐานไม่ได้กำหนดไว้ ค่าในตารางคือโตใน $D_1$ ลบด้วยความเรียวตลอดความยาวเกลียวนอกใช้งานได้ขั้นต่ำ ($D_1 - L_u/16$) จึงเป็นโตในของเกลียวที่ปลายสุดของช่วงที่เกลียวนอก R ขันเข้าไปถึง ดอกสว่านมักเจาะได้รูโตกว่าตัวดอกเล็กน้อย จึงใช้ดอกขนาดนี้หรือเล็กกว่าเล็กน้อย ขนาดตั้งแต่ 2-1/2” ขึ้นไปมักกลึงหรือกัดเกลียวแทนการต๊าป

2.3 เกลียวตรง G (ISO 228-1)

เกลียว G มีขนาดมากกว่า R/Rc ขนาดที่ไม่มีในระบบ R/Rc ได้แก่ 5/8”, 7/8”, 1-1/8”, 1-3/4”, 2-1/4”, 2-3/4”, 3-1/2”, 4-1/2” และ 5-1/2”

ขนาดระบุ	TPI	โตนอก $d$ (มม.)	โตในเกลียวใน $D_1$ (มม.)	รูเจาะนำต๊าป G (มม.)
G1/16	28	7.723	6.561 – 6.843	6.7
G1/8	28	9.728	8.566 – 8.848	8.8
G1/4	19	13.157	11.445 – 11.890	11.8
G3/8	19	16.662	14.950 – 15.395	15.3
G1/2	14	20.955	18.631 – 19.172	19.0
G5/8	14	22.911	20.587 – 21.128	–
G3/4	14	26.441	24.117 – 24.658	24.5
G7/8	14	30.201	27.877 – 28.418	–
G1	11	33.249	30.291 – 30.931	30.8
G1-1/8	11	37.897	34.939 – 35.579	–
G1-1/4	11	41.910	38.952 – 39.592	39.5
G1-1/2	11	47.803	44.845 – 45.485	45.3
G1-3/4	11	53.746	50.788 – 51.428	–
G2	11	59.614	56.656 – 57.296	57.0
G2-1/4	11	65.710	62.752 – 63.392	–
G2-1/2	11	75.184	72.226 – 72.866	–
G2-3/4	11	81.534	78.576 – 79.216	–
G3	11	87.884	84.926 – 85.566	–
G3-1/2	11	100.330	97.372 – 98.012	–
G4	11	113.030	110.072 – 110.712	–
G4-1/2	11	125.730	122.772 – 123.412	–
G5	11	138.430	135.472 – 136.112	–
G5-1/2	11	151.130	148.172 – 148.812	–
G6	11	163.830	160.872 – 161.512	–

รูเจาะนำต๊าป G เป็นค่าแนะนำสำหรับงานทั่วไป ทุกขนาดอยู่ในช่วงโตในเกลียวในที่ยอมรับได้ตาม ISO 228-1

---

3. ตารางขนาดเกลียวท่ออเมริกัน (NPT)

มุมฟัน 60° ยอดและโคนฟันตัดเรียบ อัตราเรียว 1:16 (3/4 นิ้วต่อฟุต)

ขนาดระบุ	TPI	พิตช์ $P$ (มม.)	โตนอกที่ระนาบ $L_1$ (มม.)	ระยะขันด้วยมือ $L_1$ (มม.)	ความยาวเกลียวใช้งาน $L_2$ (มม.)
1/16” - 27 NPT	27	0.941	7.89	4.06	6.63
1/8” - 27 NPT	27	0.941	10.24	4.10	6.70
1/4” - 18 NPT	18	1.411	13.62	5.78	10.21
3/8” - 18 NPT	18	1.411	17.06	6.09	10.36
1/2” - 14 NPT	14	1.814	21.22	8.13	13.56
3/4” - 14 NPT	14	1.814	26.57	8.61	13.86
1” - 11.5 NPT	11.5	2.209	33.23	10.16	17.34
1-1/4” - 11.5 NPT	11.5	2.209	41.98	10.67	17.95
1-1/2” - 11.5 NPT	11.5	2.209	48.05	10.67	18.38
2” - 11.5 NPT	11.5	2.209	60.09	11.07	19.22

• $L_1$ (Hand-tight engagement) คือระยะที่เกลียวนอกขันเข้าเกลียวในได้ด้วยมือเปล่าจนแน่นก่อนใช้ประแจขันอัด และเป็นระนาบอ้างอิงที่ใช้วัดขนาดด้วยเกจ ส่วน $L_2$ (Effective thread length) คือความยาวทั้งหมดของฟันเกลียวเรียวที่ตัดเต็มรูปบนปลายท่อ

ขนาดระบุ	รูเจาะนำ ไม่คว้านเรียว (มม.)	รูเจาะนำ ก่อนคว้านเรียว (มม.)
1/16” - 27 NPT	6.11	5.93
1/8” - 27 NPT	8.44	8.27
1/4” - 18 NPT	10.96	10.70
3/8” - 18 NPT	14.37	14.11
1/2” - 14 NPT	17.74	17.40
3/4” - 14 NPT	23.03	22.69
1” - 11.5 NPT	28.93	28.52
1-1/4” - 11.5 NPT	37.60	37.19
1-1/2” - 11.5 NPT	43.62	43.21
2” - 11.5 NPT	55.53	55.12

รูเจาะนำในตารางเป็นขนาดดอกสว่านทางทฤษฎีตาม ASME B1.20.3 (ภาคผนวก B) ซึ่งเผื่อไว้แล้วว่าดอกสว่านจะเจาะได้รูโตกว่าตัวดอกเล็กน้อย ใช้ได้กับทั้ง NPT และ NPTF เพราะขนาดพื้นฐานเท่ากัน ช่อง ก่อนคว้านเรียว มีขนาดเล็กกว่าช่อง ไม่คว้านเรียว เพราะเมื่อใช้ดอกคว้านเรียว 1:16 ตามหลัง ปากทางเข้าจะถูกคว้านขยายออกตามมุมเรียวล่วงหน้า ทำให้ดอกต๊าปเรียวรับภาระตัดน้อยลงและไม่หักง่าย ให้เลือกดอกสว่านขนาดมาตรฐานที่ใกล้ที่สุด ในวัสดุแข็งอาจต้องใช้ดอกโตขึ้นเล็กน้อย ส่วนวัสดุอ่อนอาจต้องใช้ดอกเล็กลง

---

4. เกลียวท่อ Dryseal NPTF (ASME B1.20.3)

เกลียว NPTF (National Pipe Taper Fuel and Oil) หรือเรียกทั่วไปว่า Dryseal Pipe Thread มีมุมฟัน 60° และความเรียว 1:16 เหมือน NPT ทุกประการ แต่มีความแตกต่างทางวิศวกรรมที่สำคัญ:

• การซีลแบบ Metal-to-Metal: ยอดฟัน (Crest) และโคนฟัน (Root) ของเกลียว NPTF ถูกตัดมุมให้บดอัดแนบสนิทกันพอดีเมื่อขันแน่น ทำให้ ไม่มีช่องว่างก้นเกลียวแบบเกลียว NPT ปกติ
• ไม่ต้องใช้เทปพันเกลียว: สามารถกักเก็บแรงดันน้ำมันและของเหลวได้โดยไม่ต้องพึ่งพาน้ำยาซีลหรือเทป PTFE (ในทางปฏิบัติหลายโรงงานยังทาน้ำยาซีลเพิ่มเพื่อกันการติดตายของเกลียวและเพื่อความแน่นอน) นิยมอย่างยิ่งในระบบท่อน้ำมันเชื้อเพลิงยานยนต์ เบรกไฮดรอลิก และอุปกรณ์อากาศยาน
• การต๊าปและการกลึง: ใช้ดอกต๊าปและเกจวัดเฉพาะเกรด NPTF (มีเกจวัด L1, L2, L3 เพื่อตรวจสอบการแนบสนิทของยอดฟัน)

ชนิดของเกลียว Dryseal

ASME B1.20.3 กำหนดเกลียว Dryseal มาตรฐานไว้ 4 ชนิด ทุกชนิดใช้รูปฟัน 60° แบบเดียวกัน เกลียวนอกเป็นแบบเรียวเสมอ ส่วนเกลียวในเป็นได้ทั้งแบบเรียวและแบบตรง:

สัญลักษณ์	รูปทรง	เกลียวนอก / เกลียวใน	ใช้คู่กับ	ใช้เมื่อ
NPTF	เรียว 1:16	ทั้งเกลียวนอกและเกลียวใน	เกลียวนอก NPTF ขันเข้าได้กับเกลียวใน Dryseal ทุกชนิด	ชนิดหลัก ใช้ได้แทบทุกงาน ซีลได้แน่นที่สุดเมื่อทั้งสองชิ้นเป็น NPTF เพราะเกลียวยาวที่สุดและฟันบดอัดกันทุกฟัน แบ่งเป็น Class 1 (ไม่ต้องตรวจการตัดยอดและโคนฟัน) และ Class 2 (ต้องตรวจ ใช้เมื่อไม่ทาน้ำยาซีล)
PTF-SAE SHORT	เรียว 1:16	ทั้งเกลียวนอกและเกลียวใน	เกลียวนอก: ใช้คู่กับ NPSI เป็นหลัก หรือ NPTF ห้ามใช้คู่กับ PTF-SAE SHORT ในหรือ NPSF · เกลียวใน: ใช้คู่กับเกลียวนอก NPTF ห้ามใช้คู่กับ PTF-SAE SHORT นอก	เกลียวนอกตัดออกหนึ่งฟันที่ปลายเล็ก เกลียวในตัดออกหนึ่งฟันที่ปลายใหญ่ ใช้เมื่อที่ว่างไม่พอสำหรับความยาวเกลียว NPTF เต็ม หรือชิ้นงานบาง
NPSF	ตรง	เกลียวในเท่านั้น	เกลียวนอก NPTF	ทำง่ายกว่าเกลียวในเรียว ใช้กับวัสดุอ่อนและเหนียวซึ่งยืดตัวตามความเรียวของเกลียวนอกขณะขัน ใช้กับวัสดุแข็งหรือเปราะได้ถ้าผนังหนา
NPSI	ตรง	เกลียวในเท่านั้น	เกลียวนอก PTF-SAE SHORT เป็นหลัก หรือ NPTF	โตกว่า NPSF เล็กน้อย พิกัดความเผื่อและความยาวเกลียวเท่ากัน ใช้กับวัสดุแข็งหรือเปราะที่ผนังหนา หรือที่เนื้อวัสดุแทบไม่ขยายตัวเมื่อขันเกลียวนอกเรียวเข้าไป

ข้อควรระวัง:

• เกลียว Dryseal แบบตรงมีเฉพาะเกลียวใน ไม่มีเกลียวนอกแบบตรง จึงต้องขันคู่กับเกลียวนอกแบบเรียวเสมอ และไม่ใช้รอยต่อที่เป็นเกลียวตรงทั้งสองชิ้น
• เกลียวในแบบตรง (NPSF, NPSI) ซีลได้ไม่แน่นอนเท่าเกลียวในแบบเรียว เพราะฟันไม่ได้บดอัดกันทุกฟัน
• ในวัสดุแข็งหรือเปราะที่ผนังบาง ให้ใช้เกลียวในแบบเรียว (NPTF หรือ PTF-SAE SHORT) เพื่อลดโอกาสที่ชิ้นงานจะแตก

---

5. เกลียวท่ออเมริกันแบบตรงและแบบใช้งานเฉพาะ (NPSC, NPSM, NPSL, NPTR, NPSH)

นอกจาก NPT แล้ว ASME B1.20.1 ยังกำหนดเกลียวท่ออีกหลายชนิด ทุกชนิดใช้มุมฟัน 60° และจำนวนเกลียวต่อนิ้วเท่ากับ NPT ขนาดเดียวกัน จึงขันเข้ากันได้ในบางคู่ แต่หน้าที่ต่างกัน:

สัญลักษณ์	รูปทรง	เกลียวนอก / เกลียวใน	การซีล	การใช้งาน
NPSC	ตรง	เกลียวในเท่านั้น (ข้อต่อท่อ coupling)	ซีลที่เนื้อเกลียวด้วยน้ำยาซีล เมื่อขันคู่กับเกลียวนอก NPT	ข้อต่อตรงที่ทำเกลียวในแบบตรงเพื่อความสะดวกในการผลิต
NPSM	ตรง	ทั้งเกลียวนอกและเกลียวใน	ไม่ซีลที่เกลียว ใช้ปะเก็นหรือโอริงที่บ่า	ข้อต่อทางกล น็อตสวมหมุน (swivel nut) ข้อต่อสายไฮดรอลิก อุปกรณ์จับยึด
NPSL	ตรง	ทั้งเกลียวนอกและเกลียวใน	ไม่ซีล	ข้อต่อหลวมที่ล็อกด้วยน็อตล็อก (locknut) เช่น ท่อทะลุผนังถังหรือแผงตู้
NPTR	เรียว 1:16	ทั้งเกลียวนอกและเกลียวใน	ไม่ซีล (ข้อต่อทางกล)	ราวกันตก ราวบันได เกลียวนอกสั้นกว่า NPT เพื่อให้ปลายท่อจมลงในร่องของข้อต่อ
NPSH	ตรง	ทั้งเกลียวนอกและเกลียวใน	ปะเก็นยาง	ข้อต่อสายยางขนาด 1/2” ถึง 4” กับปลายท่อเกลียว NPT (รายละเอียดอยู่ใน ASME B1.20.7)

NPSM ไม่ใช่ G (BSPP): ทั้งสองเป็นเกลียวตรงที่ซีลด้วยปะเก็นหรือโอริงเหมือนกัน แต่ NPSM มีมุมฟัน 60° ส่วน G มีมุมฟัน 55° และจำนวนเกลียวต่อนิ้วต่างกันหลายขนาด (เช่น 1/4” NPSM มี 18 ฟัน/นิ้ว แต่ G1/4 มี 19 ฟัน/นิ้ว) จึงใช้แทนกันไม่ได้

ขนาด NPSM ที่ใช้บ่อยในงานกลึงและต๊าป (แปลงเป็นมิลลิเมตรจาก ASME B1.20.1 เกลียวนอกชั้น 2A เกลียวในชั้น 2B):

ขนาดระบุ	TPI	ระยะพิตช์ $P$ (มม.)	โตนอกเกลียวนอก $d$ ต่ำสุด – สูงสุด (มม.)	โตในเกลียวใน $D_1$ ต่ำสุด – สูงสุด (มม.)
1/8” - 27 NPSM	27	0.941	9.91 – 10.08	9.09 – 9.25
1/4” - 18 NPSM	18	1.411	13.13 – 13.36	11.89 – 12.22
3/8” - 18 NPSM	18	1.411	16.59 – 16.81	15.32 – 15.54
1/2” - 14 NPSM	14	1.814	20.65 – 20.90	18.97 – 19.28
3/4” - 14 NPSM	14	1.814	26.01 – 26.26	24.33 – 24.64
1” - 11.5 NPSM	11.5	2.209	32.54 – 32.84	30.51 – 30.76
1-1/4” - 11.5 NPSM	11.5	2.209	41.30 – 41.61	39.27 – 39.50
1-1/2” - 11.5 NPSM	11.5	2.209	47.37 – 47.68	45.34 – 45.57
2” - 11.5 NPSM	11.5	2.209	59.41 – 59.72	57.38 – 57.61

เลือกดอกสว่านเจาะนำต๊าป NPSM ให้รูได้ขนาดอยู่ในช่วงโตในเกลียวใน และตรวจเกลียวด้วยเกจเกลียวแบบเข้า-ไม่เข้า

---

6. ข้อควรระวังในการเจาะและต๊าปเกลียวท่อ

1. ระวังอย่าสับสนระหว่างเกลียว PT (55°) กับ NPT (60°):
   • ขนาดภายนอกของ 1/8”, 1/4”, 3/8” มีขนาดใกล้เคียงกันมาก แต่ระยะเกลียวและมุมฟันไม่เท่ากัน (เช่น 1/8 PT มี 28 ฟัน/นิ้ว แต่ 1/8 NPT มี 27 ฟัน/นิ้ว) หากขันฝืนเกลียวจะกินตัวและรั่วซึม
2. การต๊าปเกลียวเทเปอร์ (Rc หรือ NPT):
   • ดอกต๊าปเทเปอร์มีแรงต้านสูงมากเพราะฟันทุกฟันตัดเฉือนพร้อมกันเมื่อกินลึกขึ้น
   • หากใช้ดอกสว่านตรงธรรมดา รูด้านในจะคับช่วงก้นรู ทำให้ดอกต๊าปหักง่าย แนะนำให้เจาะนำตามตาราง และหากทำชิ้นส่วนจำนวนมากหรือวัสดุเหนียว เช่น สเตนเลส ให้ใช้ ดอกคว้านเรียว (Taper Pipe Reamer) ก่อนต๊าปเสมอ
3. การกลึงเกลียวเทเปอร์บนเครื่องกลึง CNC:
   • ใช้คำสั่งวัฏจักรกลึงเกลียว G76 หรือ G92 โดยใส่พารามิเตอร์ความลาดเอียง $R$ (หรือ $I$) เพื่อให้มีดเดินเรียวตามอัตรา 1:16